Bijgewerkt: 17 april 2024

De 76ste Dachau Herdenking in het Amsterdamse Bos

Nieuws -> Amsterdamse Bos

Bron: Nederlands Dachau Comité/Amstelveenweb
18-04-2021

In april vindt elk jaar de herdenking plaats bij het Dachau Monument in het Amsterdamse Bos. In 2020 was het de eerste keer dat er geen publiek aanwezig mocht zijn vanwege de Covid pandemie. Wel vond er door een afvaardiging van zowel het Nederlands Dachau Comité als de Vriendenkring van Oud-Dachauers op 29 april, precies 75 jaar na de bevrijding van KZ Dachau door Amerikaanse legereenheden (1945-2020), een symbolische bloemenhulde plaats. Ook de redactie van Amstelveenweb maakte toen een video, al lopend door de gang van het Dachau Monument met bijna alle kampplaatsen in beeld.

Op 17 april 2021 waren er nog steeds strenge corona maatregelen van kracht, maar werd de bevrijding van de Nederlandse oud-gevangenen van het concentratiekamp Dachau wel voor de 76ste keer herdacht. De redactie van Amstelveenweb.com werd benaderd door de Jaap Mesdag namens het Nederlands Dachau Comité (NDC) en de Stichting Vriendenkring van Oud-Dachauers, om de krachten te bundelen zodat de plechtigheid bij het Dachau monument in het Amsterdamse Bos wel kon worden vastgelegd.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

De vlaggen bij het Dachau Monument in het Amsterdamse Bos hangen op halfstok. In veel landen wordt dit gezien als een symbool van respect, rouw, nood, of, in sommige gevallen, een saluut. De traditie om de vlag halfstok te hijsen begon in de 17de eeuw. Volgens sommige bronnen wordt de vlag gestreken om plaats te maken voor een 'onzichtbare vlag des doods' die erboven wappert. Van 1933 tot 1945 zijn in totaal 206.000 gevangenen in Dachau ondergebracht, waaronder ruim 2.000 Nederlanders. De officiële cijfers spreken van 31.591 doden maar in werkelijkheid is dit aantal veel groter geweest

Rond 12.00 uur waren de genodigden aanwezig, waaronder de burgemeester van Amsterdam, mevrouw Femke Halsema en de burgemeester van Amstelveen, de heer Tjapko Poppens. Ook de waarnemend burgemeester van Oostzaan, de heer Wimar Jaeger en voorzitter van de drie Dachau stichtingen (*) woonde de plechtigheid bij, evenals de heer Daniël Back, vertegenwoordiger van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Het was voor het eerst dat er geen oud-Dachauers meer aanwezig waren en ondanks dat de Regimentsfanfare Garde Grenadiers en Jagers met een beperkt aantal wilde komen, was dit niet toegestaan, wel één trompettist, Marcel Mooibroek. De vlaggen hingen half stok, de mensen hadden hun plaats ingenomen en de trompettist blies het signaal ‘geeft acht’.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

In april 2021 waren er nog steeds strenge corona maatregelen van kracht, maar werd de bevrijding van de Nederlandse oud-gevangenen van het concentratiekamp Dachau wel voor de 76ste keer herdacht. Op de foto Tjapko Poppens burgemeester van Amstelveen en Femke Halsema burgemeester van Amsterdam samen met Wimar Jaeger voorzitter van de Stichting Nederlands Dachau Comité tijdens de aankomst bij het Dachau Monument in het Amsterdamse Bos op 17 april 2021

Hans Teengs Gerritsen en Frank Houben zijn al ruim 15 jaar ceremoniemeester van deze herdenking en ook op deze dag liep het weer gesmeerd. Echter een minpuntje was dat ondanks dat het geluid van de microfoon was getest, de speeches voor de aanwezigen nauwelijks waren te verstaan. Aangezien de beide heren naast de box stonden waren zij zich hier niet van bewust helaas. De vader van Hans Teengs Gerritsen was Oud-Dachauer en Frank Houben zijn grootvader Willem van Lanschot, Ridder der Militaire Willems-Orde was ook Oud-Dachauer.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Frank Houben en Hans Teengs Gerritsen begeleiden de herdenkingsceremonie

Als eerste spreker kwam Hans Fels naar voren, documentaire maker. Hij sprak hier omdat de eerste echtgenoot van zijn moeder in Dachau is omgekomen-vermoord.
Toespraak van Hans Fels: Dagboekaantekening:
1 februari 1945, Concentratiekamp Dachau. “Weer in barak 15 geweest. Polak, een vriend van dokter R, opgezocht om hem wat beschuit te brengen- misschien nog het enige redmiddel. Hij lag in een boven-bed en was niet meer instaat om rechtop te gaan zitten. Ben gebleven tot hij alles op had gegeten, anders hadden ze het hem zeker nog ontstolen. Er waren in deze Stube vanmorgen weer 9 doden.”         


Hans Polak, de man die niet meer recht op kon gaan zitten, leeft voort in mij. Hij was de echtgenoot van mijn moeder, de vader van mijn zusje en hij stierf in Dachau, op 20 februari 1945, pas 28 jaar oud. Naar hem ben ik vernoemd, ‘Hans’.
Vier jaar en 9 maanden eerder, op 10 mei 1940 pleegde de Nederlandse schrijver Menno ter Braak zelfmoord. Nederland had zich een paar uur eerder, na het bombardement van Rotterdam, overgegeven aan Nazi Duitsland. Ter Braak voorzag een nieuwe orde waarin alles waar de beschaafde en democratische samenleving voor stond en had gestaan, teloor zou gaan. Na de capitulatie wachtte Nederland de barbarij van de Nazi’s en ter Braak wist dat hij in hun wereld niet kon en wilde leven. Al vroeg in de dertiger jaren begon Menno ter Braak te waarschuwen voor de taal waarmee Hitler de mensen opzweepten en ze klaarstoomde om de waarheid van zijn woorden niet in twijfel te trekken. Woorden, zo betoogde ter Braak, zijn nooit zonder consequenties. Woorden kunnen de werkelijkheid doen kantelen, de leugen tot waarheid verheffen, het onafhankelijke denken doen omslaan in domme volgzaamheid. Met woorden kan de mens kwaad doen.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Hans Fels (1948) vertelt als tweede generatie over het Concentratiekamp Dachau
aangezien de eerste echtgenoot van zijn moeder in Dachau is omgekomen

Het Nationaal Socialisme in Duitsland bediende zich van historische onwaarheden om de economische crisis waarin Duitsland na de Vrede van Versailles was verzonken, te verklaren. Duitsland zou de oorlog van 14-18 verloren hebben onder andere door het verraad van de Joodse Duitse soldaten aan het front met Frankrijk en België. Zo creëerde het Nationaal Socialisme zijn eigen vijanden die nodig waren om het gevoel van onbehagen richting te geven.

Dachau werd als concentratiekamp in 1933 in gebruik genomen. Berichten over wat er in Dachau plaatsvond hadden de wereld in de dertiger jaren al bereikt. De Oostenrijkse schrijver en psychoanalyticus Bruno Bettelheim bijvoorbeeld, had na tien maanden gevangenschap in Dachau en Buchenwald, in mei 1939 de Verenigde Staten weten te bereiken. Aan eenieder die maar wilde luisteren vertelde hij over de onvoorstelbare gruweldaden die in Dachau en Buchenwald werden gepleegd. Zijn woorden vervlogen in een mist van ongeloof en onverschilligheid. Precies 5 jaar na de zelfgekozen dood van Menno ter Braak, zoekt een andere Nederlandse schrijver, Nico Rost, gevangene in Dachau naar woorden om het einde van de nachtmerrie die over Europa was gedaald te beschrijven.

29 april 1945, Concentratiekamp Dachau: ‘Nicolai stond aan de andere kant van de Totenkammer boven op een wagen en wenkte me…. en we konden vandaaruit duidelijk de Amerikaanse soldaten door de Plantage zien sluipen, zich links en rechts dekkend, hun wapens steeds schietvaardig. Onze blikken volgden hen, van boom tot boom, van struik tot struik, schrede voor schrede, zodat ik pas veel later toen ik van plaats wilde veranderen, bemerkte dat ik op een wagen met lijken stond.

Eén van deze Amerikaanse soldaten die Nico Rost zag naderen moet luitenant Felix Sparks zijn geweest die met zijn 42ste infanteriedivisie als eerste het kamp binnen ging. Wat zij aantroffen noemt hij in zijn rapportage: ‘Het hoogtepunt van dood en vernietiging van menselijk leven’. ‘Dantes Inferno’, zo gaat hij verder, ‘stak bleekjes af bij de ware hel van Dachau. Ik zag een groot aantal gevangenen liggen op de plek waar ze neergevallen waren in de laatste uren of dagen voor onze komst. De stank van de dood was overweldigend’. De stank van de dood bleef kleven aan de overlevenden van de hel van Dachau. Eén van hen, de dichter Ed Hoornik, vatte met deze woorden Dachau samen: ‘Dachau schoof een raster voor mijn ziel en wie daarin opgenomen is geweest, zal de dood tot zijn dood met zich meedragen’.

Lang geleden… heel lang geleden, aanstaande donderdag 29 april, 76 jaar geleden, een mensenleven geleden. Voor het eerst is hier niemand meer aanwezig die de hel van Dachau zelf heeft overleefd. Vergeten we daarom Dachau maar… en wordt het een gebeurtenis uit een ver verleden? Of leeft Dachau voort in ons en in volgende generaties als waarschuwing voor hen die de tekens onderschatten of niet herkennen?

Denken we weer aan Dachau als we woorden horen van discriminatie en uitsluiting.
Denken we dan ook nog even aan ter Braak als zelfs politici oproepen tot het verwijderen van groepen mensen. Zijn het dan slechts woorden die verder geen kwaad kunnen aanrichten of hebben we even aan Rwanda of de Canadese generaal Dallaire gedacht die de wereld te vergeefs waarschuwde voor de op handen zijnde moordpartijen daar?
Denken we aan de vergeefse woorden van Bruno Bettelheim als we berichten horen over concentratiekampen in China waar Oeigoeren en politieke tegenstanders van de machthebbers in verdwijnen?
Denken we aan luitenant Felix Sparks als we horen over de gruwelijkheden van de Islamitische staat en de stapels lijken die zij achter heeft gelaten?

Dachau, het is maar een van de vele namen van concentratiekampen uit de vorige eeuw, gegrafeerd in de vloer van dit monument. Dachau stelt ons voor de taak in deze volgende eeuw om steeds maar weer te beseffen dat woorden, verdraaiingen, nep nieuws, ophitsing of het aanwijzen van vijanden nooit lichthartig afgedaan kan worden als betekenisloze woorden.

Homo Homini Lupus, de mens is de mens een wolf, keer op keer in staat tot gruwelijkheden en keer op keer dreigt de werkelijkheid de waarheid van deze sombere constatering te bewijzen. Ik denk dat Ed Hoornik dit bedoelde toen hij deze regels dichtte: Ik weet zeker, dat het geen verschil maakt, of ik Dachau of de wereld zeg, en dat is het wat mij kwelt en stil maakt, en al blijf ik, ik ging liever weg.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Maurits van Hoogevest vertelt over zijn oma Jopie Helms-Fokkema

Na deze toespraak kreeg bestuurslid van de Nederlandse Dachau Vereniging, Maurits van Hoogevest het woord. Hij is de kleinzoon van oud Dachauer mevrouw Jopie Helms-Fokkema.

Toespraak van Maurits van Hoogevest:
‘Ik ben de kleinzoon van Jopie Helms-Fokkema. Vandaag mag ik hier zijn met mijn oom Jan Willem en mijn zoon Olivier. Drie generaties nageslacht van mijn oma. Ik vind het daarbij mooi  om te beleven dat oma vandaag ook bij ons is. Niet fysiek, wel vanuit de hemel waar zij tijdens haar leven zo in geloofde. De eerste keer dat ik hier bij het monument in het Amsterdamse Bos stond herinner ik mij levendig, het was 16 december 1996. De inauguratie van het monument met prins Bernard. Een indrukwekkende bijeenkomst, die veel in beweging heeft gebracht in de relatie tussen mij en mijn oma.

Zoals veel mensen die de oorlog hebben meegemaakt en ondervonden, heeft mijn oma pas op late leeftijd de ruimte gevonden om hierover te praten. Ik ben blij dat ik dat met haar heb kunnen delen, wat bijzonder, en ook bijzonder herkenbaar is. Met haar eigen kinderen heeft ze daar minder over gesproken. De opvolgende jaren vergezelde ik mijn oma naar de jaarlijkse herdenking. Het jaar na de inauguratie, ik was toen 17 jaar, herinner ik mij ook nog goed. Na de herdenking werd een lunch aangeboden op het kantoor van KLM. Tijdens die lunch kwam ik te zitten naast een oudere man. Toen ik hem de hand schudde om mij voor te stellen kreeg ik een opmerking die me nog steeds een ongemakkelijk gevoel kan geven. U moet zich voorstellen dat ik mij, in mijn beleving, op mijn paasbest gekleed had en mijn mooiste overhemd had aangetrokken. Een overhemd met brede strepen. Bijna snauwend antwoorde de man; ‘Nou, een mooi overhemd heb jij aan, zulke strepen moesten wij ook aan van de moffen. Had je niet wat anders kunnen uitzoeken?' Dat maakte indruk, kan ik u verzekeren. Was dit nu een onbehouwen opmerking van die meneer naar een jongeman? Was het naïef van mij? Of zat het gewoon zo diep en deed deze déjà vu nog zoveel met die meneer?

De oorlog zat hem diep, zo ook bij mij oma. Mijn oma was in de oorlog koerierster voor het verzet. Dat vond ze vanzelfsprekend, er zijn voor je medemens en opstaan tegen onrecht. Daarvoor is een hoge prijs betaald in onze familie, niet alleen door mijn oma. Tot haar grote verdriet betaalde haar broer Bert uiteindelijk de hoogste prijs. Vanuit het verraad van koerierster des doods, Miep van Oranje - verantwoordelijk voor ongeveer 195 arrestaties van verzetsmensen - doen de bezetters op 8 augustus 1944 een inval in het ouderlijk huis van mijn oma in Delft. Op zoek naar haar en het depot van de bonnenkaarten van de landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, welke zij onder zich had. Ze treffen daar niet alleen oma, maar ook haar broer. De ondergedoken predikant Bert Fokkema, die net 6 weken vader was geworden en toevallig die nacht weer een keer thuis bij zijn ouders sliep. Via verschillende kampen komt Bert in Bergen Belsen terecht. In dat kamp maakt hij de bevrijding nog mee. Verdrietig genoeg, komt dit te laat. Verzwakt als hij is, overlijdt Bert op 29 april 1945 aan de ontberingen. Dit is voor mijn oma altijd de grootste pijn geweest. Zij was verraden, haar broer namen ze ook mee. Zij kwam terug. Hij niet.

In het monument hier achter mij, staan de namen van 500 concentratiekampen en buitenkampen gebeiteld. Waaronder ook Bergen-Belsen. Het is deze plek in het monument waar mijn oma tijdens het defilé door het monument jaarlijks
een bloem in de taxushaag stak. Ook vandaag is dat plek waar ik een bloem in de haag zal steken.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Burgemeesters Femke Halsema en Tjapko Poppens volgen de toespraken

Mijn oma kwam via Vugt en Ravensbruck terecht in een buitenkamp van Dachau, de fabriek van de Agfa Kamerawerke in Munchen, waar ze met zo’n 250 lotgenoten tijdsontstekers moest maken voor granaten. De groep saboteert daar de productie zoveel mogelijk. Na de bevrijding komt oma via Zwitserland, Frankrijk en België thuis in een land, tegelijkertijd in euforie, en in ontreddering. Er volgde nog een beproeving. De wederopbouw.

Mijn oma trouwt met haar liefde, opa Willem. En mijn grootouders hebben in de jaren daaropvolgend gelukkig ook goede tijden mogen kennen. Tijden waarin het voor veel oorlogsslachtoffers altijd belangrijk is gebleven om wel te delen, wat goed ging. En dat, wat daar minder bij paste, zoals oorlogsverdriet, voor zich te houden. Ik kan mijn oma nog helder voor me zien. In gebukte houding het onkruid tussen de tegels in de voortuin vandaan halend. Het diende opgeruimd en netjes te zijn, wat zouden de buren anders wel niet denken. Achter opgeruimd en netjes, lag echter altijd nog onderhuids verscholen, de pijn van het oorlogsverdriet en een deels onvoltooid proces van rouw en verwerking.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Femke Halsema burgemeester van Amsterdam tussen de genodigden volgt de herdenking


Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Tjapko Poppens burgemeester van Amstelveen volgt geïnteresseerd de Dachau Herdenking
Het is de eerste keer dat hij tijdens de herdenking aanwezig is

Wij naderen een moment dat ooggetuigen van deze oorlog niet meer onder ons zullen zijn. Terwijl hun verdriet, nu veelal in andere gedaanten, in stukjes doorgesijpeld naar volgende generaties, nog steeds deels onderhuids verscholen blijft. De oorlog zit daarmee ook nog een beetje in ons dus. Het lijkt mij vanuit die beredenering een mooie visualisatie om de toekomst van herdenken samen zo vorm te geven dat we dit een plek kunnen geven. Bijvoorbeeld door vanuit “Her- Denken”, langzaam en bewust te bewegen naar “Her-Inneren”. ‘Denken’ doen we immers vanuit ons hoofd, en ‘Inneren’ vanuit ons hart. Liefdevol blijven. en stilstaan bij wat individualisering, ongelijkheid, armoede en polarisatie ons brengen. Hoe ging Duitsland ook alweer van een democratie naar een dictatuur? Blijft altijd een relevante vraag.

Kunnen wij dat blijven zien, zonder de pijn, door te gaan Her-Inneren? En zijn wij zo samen in staat, om het verdriet te beleven, te laten zijn, en te laten gaan. Om daarvoor in de plaats vanuit bewustzijn en compassie, dankbaarheid te ervaren dat wij hier vrede hebben? Ik draag daar in elk geval graag aan bij, door af te sluiten met de woorden.

Lieve oma, ik stel mij voor dat met het delen van dit verhaal hier vandaag, er weer meer ruimte ontstaat voor het verdriet, de angst en de last, die de oorlog u en ons heeft aangedaan.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Daisy Vasquez en Precious Daflaar van de Merkelbachschool lezen een gedicht voor dat ze samen schreven

Tot slot van deze voordrachten droegen twee leerlingen van de Merkelbachschool, Daisy Vasquez en Precious Daflaar een gedicht voor dat ze samen schreven:

De Tweede Wereldoorlog is al heel lang voorbij
Maar de herinneringen blijven ons bij
Het doet nog steeds pijn,
al die vreselijke dingen die gebeurd zijn.

Een oorlog is een traumatische gebeurtenis
dat leren we van de verbalen op school bij geschiedenis
Maar ook als je kijkt naar deze tijd
Lijkt het alsof we het niet leren,
dat er nog steeds oorlogen ontstaan is een feit.

Er waren in Dachau veel doden,
veel ervan waren Joden, maar ook anderen waren erbij
Volgens de nazi’s hadden zij geen recht op bestaan
sommigen moesten naar een vernietigingskamp gaan
Het was heel erg, een enorme ramp
Als je terecht kwam in het concentratiekamp.

Het verandert zoveel mensenlevens
maakt alles kapot als je van een ander niet mag bestaan,
geen recht hebt op je eigen naam
op je geloof of vrijheid van spreken
dat je als mens niet wordt goedgekeurd
is iets wat nog steeds elke dag gebeurt.
Als we doorgaan met elkaar pijn doen en discrimineren
laten we de wereld zien dat we het nooit leren
In plaats daarvan moeten we de verschrikking herdenken
praten met elkaar, en elkaar de ruimte schenken.

Iedereen wil leven in vrede en vrijheid
We accepteren elkaar en geven elkaar dit geschenk
Dit is waarom ik de Tweede Wereldoorlog blijvend herdenk!


De trompettist blies het Nederlands Taptoe signaal, waarna iedereen ging staan en na de twee minuten werden de vlaggen gehesen terwijl de trompettist het 'Signaal Wilhelmus' ten gehore gaf.

Foto Amstelveen
(Foto Amstelveenweb.com - 2021)

Sergeant- majoor Marcel Mooibroek van de Regimentsfanfare Garde Grenadiers blaast op zijn trompet het 'signaal Wilhelmus'

Als afsluiting van deze herdenking legden achtereenvolgend een krans:
  • Burgemeester Tjapko Poppens namens de Gemeente Amstelveen
  • Burgemeester Femke Halsema namens de Gemeente Amsterdam
  • De heer Daniël Back namens het Ministerie van VWS
  • De heer Maurits van Hoogevest namens het NDC
  • Leerlingen van de Merkelbachschool die het monument hebben geadopteerd.


  • Foto Amstelveen
    (Foto Amstelveenweb.com - 2021)

    Tjapko Poppens burgemeester van Amstelveen tijdens de kranslegging


    Foto Amstelveen
    (Foto Amstelveenweb.com - 2021)

    Femke Halsema burgemeester van Amsterdam tijdens de kranslegging bij het Dachau Monument

    In 'normale' tijden volgt een bloemendéfilé waarbij men over de 60 meter lange kampstraat loopt, waarin de namen staan gebeiteld van 500 Duitse concentratiekampen en buitencommando’s. Men steekt een bloem waar men zelf wil en wandelt vanaf het eind weer terug. Nu liepen de genodigden op gepaste afstand wel heen door de gang van het monument en terug buitenom. Aan het eind van het defilé volgden de boswachters en de politie.

    Foto Amstelveen
    (Foto Amstelveenweb.com - 2021)

    In de haag van de kampstraat worden de bloemen van herinnering ingestoken door de aanwezigen

    De gezamenlijke lunch en bijpraten in het hoofdkantoor van de KLM aan de Amsterdamseweg was er ook niet bij, dus na een praatje, al dan niet met mondkapje, maar wel op gepaste afstand, ging ieder weer zijns weegs.

    Het was anders dan anders, maar beter zo dan helemaal geen gezamenlijke herdenking zoals vorig jaar. Laten we hopen dat in 2022 de tijden weer tot het goede zijn gekeerd en iedereen die dat wenst weer aanwezig kan zijn, te beginnen met een kopje koffie in het KLM hoofdkantoor.

    (*) Wimar Jaeger – Voorzitter Stichting Nederlands Dachau Comité
    Sinds kort zijn Stichting Vriendenkring van Oud-Dachauers, Stichting Nederlands Dachau Comité en Stichting Nationaal Dachau Monument samengegaan tot de nieuwe Stichting Nederlands Dachau Comité. Door samen de handen ineen te slaan, kan nog beter de herinnering aan Dachau in leven worden gehouden en laten weten wat er nu nog van de herinnering geleerd kan worden. Een onderdeel van deze nieuwe opzet is een vernieuwde website en Facebook-pagina, waarmee de verhalen van Dachau ook aan een nieuwe generatie wordt doorgegeven. In dat kader worden regelmatig berichten geplaatst op beide kanalen, zodat een ieder op de hoogte blijft van het Nederlands Dachau Comité.

    Foto Amstelveen
    (Foto Amstelveenweb.com - 2021)

    De krans van de gemeente Amstelveen



    Beluister en bekijk de video. Het geluid is niet optimaal, mede door omgevingsgeluiden
    en daarom zijn de speeches geheel gepubliceerd
    Zoals u weet kunt u de kwaliteit verhogen naar 4K - klik rechtsonder in de video en dan op het 'wieltje'




    Amstelveenweb.com is niet verantwoordelijk voor de inhoud van de nieuwsberichten.